|
احياي سنت هاي عزاداري استرآباد تلاش براي ثبت دسته چوبي در آيين هاي ملي
مراسم عزاداري ماه محرم در گرگان هر ساله با شور و هيجان خاصي برگزار مي شود. مراسم رايج ماه محرم در اين شهر تفاوت چنداني با شهرهاي ديگر ندارد، فقط چند مراسم به شيوهاي متفاوت از شهرهاي ديگر برگزار مي شود. يکي از آيين هاي اختصاصي اين شهر که از قديم الايام رايج بوده و آن را از شهرهاي ديگر متمايز کرده و سينه به سينه تا به امروز به ما منتقل شده و هفته گذشته در پنجمين همايش سراسري عاشورايي به ثبت ملي درآمد، آيين دسته چوبي بود.
در شب دوازدهم ماه محرم که سوم شهادت امام حسين(ع) است، از بعضي محلات قديم گرگان مانند سبزه مشهد، سر پير، دباغان و ميخچه گران دسته چوبي عازم محلات ديگر مي شوند. دسته چوبي شبيه دسته زنجيرزني است، با اين تفاوت که افراد يک چوب يا ني به طول يک متر را به طور عمودي به دست مي گرفتند و بر بالاي سر مي بردند و آن را به بالا و پايين حرکت مي دادند و با دست ديگر سينه مي زدند و اشعار خاصي را در مسير راه مي خواندند. تشکيل دسته چوبي با روشن کردن چند مشعل و به دست گرفتن چوب انجام مي شود، آن گاه با شعار مدد يا علي حرکت عزاداران به سمت محلات ديگر آغاز مي شود. اين دسته براي عزاداري در محلات و حرکت در مسير راه، اذکار يا اشعاري دارند که آن را مدام تکرار مي کنند. وقتي به داخل محلات ميرسند، ابتدا مشعل داران وارد محل مي شوند. مشعل داران پس از ورود به هر محل، دم مي گرفتند و ميگفتند: نفت بده، کهنه بده، زيرانداز نذر حسين و عباس هرچي دارين بيارين. آن گاه مردم جهت آن که آتش خاموش نشود، پارچه، نفت، نخ پنبه و يا هر چيز سوختني را به داخل مشعل مي ريختند تا آتش شعله ور و از خاموش شدن جلوگيري شود. سپس مشعل داران اين مشعل ها را در محل دور ميدهند. در گذشته گاهي به همراه مشعل، طوق يا علم هم ميبردند. بعد از ورود مشعل به محله، عزاداران چوب به دست وارد محل مي شدند. تفاوت دسته چوبي با دسته سينه زني در اين است که در دسته سينه زني، عزاداران در محل توقف ميکنند و يک يا دو نوحه در آن جا مي خوانند، ولي در دسته چوبي چنين نيست، فقط همان اشعار خاص را مي خوانند و در پايان هم با شعار اي اهل عزا خدا نگهدار از محل خارج مي شوند، سپس به محل ديگري مي روند، تا اين که به محله ميدان ميرسند و در آن جا مراسم دسته چوبي را با دعا به پايان مي برند. اين چوب ها و مشعل ها تا پايان مراسم، به وسيله عزاداران حمل مي شود. اشعاري که در دسته چوبي مي خوانند، معمولاً مضمون آن پشتيباني از خون شهدا و آمادگي براي جنگيدن با دشمنان و جان نثاري براي اهل بيت (ع) مي باشد. برخي از اين اشعار عبارتند از:
ما غلامان علي شب دوران مي زنيم / تير بر فرق يزيد نا مسلمان مي زنيم ...
از گردن خود دين ادا مي کنم امشب / جان را به فداي شهدا مي کنم امشب ...
با پايان يافتن آيين دسته چوبي، عزاداري دهه اول محرم محلات به پايان مي رسد.
از تاريخچه شروع و آغاز دسته چوبي اطلاع دقيقي در دست نيست، فقط مي دانيم که اوج آن در اواخر دوره قاجار و اوايل حکومت رضاشاه بود. در آن زمان، اکثر محلات داراي دسته چوبي بودند. با گذشت زمان، از رونق دسته چوبي کاسته شد و محلات يکي پس از ديگري اين آيين را تعطيل کردند، مثلاً محله سبزه مشهد هر ساله تا اواخر دهه شصت داراي دسته چوبي بود، ولي از آن تاريخ به بعد آن را تعطيل کردند. تنها محله اي که آيين دسته چوبي آن از بين نرفته و تا به امروز رايج است، محله ميخچه گران مي باشد. محله ميخچه گران از محلات قديمي بوده و بزرگاني همچون ملا محمد قاسم کاشف و آيت الله سيد محمود ميربهبهاني در آن جا زندگي مي کردند.
اين محله همه ساله در روز پنجم ماه محرم همراه با محلات نعلبندان و پاسرو مراسم طوق بندان و در شب دوازدهم آيين دسته چوبي را برگزار مي کند. امسال که قرار بود که آيين دسته چوبي در پنجمين همايش سراسري آيين عاشورايي به ثبت ملي درآيد، بزرگان محلات و تکايا معتقد بودند که حرکت دسته چوبي به سمت تالار فخر الدين اسعد گرگاني بايد از همين محله که تا کنون اين آيين را زنده نگه داشته اند، آغاز گردد. درباره فلسفه دسته چوبي گفته اند که وقتي خبر شهادت امام حسين(ع) به مردم گرگان رسيد، چون اسلحه يا شمشير يا خنجري نداشتند که به خونخواهي قاتلان بپردازند، با عصبانيت و ناراحتي چوب به دست گرفتند و شعارهايي سر دادند.
به هر حال يکي از شيوه هاي سنتي عزاداري شهر گرگان همين دسته چوبي است که هفته گذشته براي ثبت ملي آن تلاش شد. چه خوب است که گرگانيها به خود بيايند و تمام آيين ها و آداب و رسوم گذشته خود را به ويژه در ماه محرم فراموش نکنند. زماني گرگان دسته چک چکي داشت، ولي امروز ديگر اثري از آن نيست. حدود ده سال قبل، محله قديمي پاسرو يک از گذرگاه هاي دستههاي عزاداري بود و دسته ها در آن جا توقف کرده و به عزاداري ميپرداختند. متأسفانه ديگر در آن جا عزاداري برگزار نمي شود و ميدان محله به پارکينگ وسايل نقليه تبديل شده است.
امروزه برخي شيوه هاي جديد عزاداري وارد فرهنگ ما شده که هيچ معنا و مفهومي نداشته و نيز وهن شيعه را به دنبال دارد، حال آن که شيوه هاي عزاداري گذشته اين مسايل را به دنبال نداشت. احياي شيوه هاي سنتي عزاداري مي تواند به محرم شکوه و عظمت ببخشد. اميد است که روزي شاهد اجراي آيين هاي گذشته ي خود باشيم. ان شاء الله.
|
بناهای تاریخی ایران
